महाराष्ट्रातील कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालयांमध्ये संशोधन संस्कृती आणण्यासाठी इनोव्हेशन लॅब

पुणे: अभियांत्रिकी कॅम्पसपर्यंत मर्यादित असलेल्या नावीन्यपूर्ण सुविधा लवकरच महाराष्ट्रातील कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालयातील पदवीपूर्व विद्यार्थ्यांना देण्यात येणार आहेत, अशी घोषणा राज्याचे उच्च शिक्षण संचालक शैलेंद्र देवळाणकर यांनी शनिवारी केली. पहिल्या टप्प्यात, उच्च शिक्षण संचालनालयाच्या अंतर्गत 1,132 अनुदानित महाविद्यालयांमध्ये इनोव्हेशन कौन्सिल लॅबची स्थापना केली जाईल.प्रस्तावित लॅबचे उद्दिष्ट संरचित जागा तयार करणे आहे जेथे पारंपारिक प्रवाहातील विद्यार्थी वास्तविक-जगातील सामाजिक समस्या ओळखू शकतील, निराकरणे डिझाइन करू शकतील आणि कार्यक्षम मॉडेल विकसित करू शकतील – सिद्धांत-केंद्रित शिक्षणापासून उपयोजित शिक्षणाकडे वळणे. आत्तापर्यंत, इनोव्हेशन इकोसिस्टम जसे की संस्थात्मक इनोव्हेशन कौन्सिल, IDEA लॅब आणि उष्मायन केंद्रे प्रामुख्याने अभियांत्रिकी संस्थांमध्ये कार्यरत आहेत, प्रोटोटाइपिंग, उद्योजकता आणि उत्पादन विकासावर लक्ष केंद्रित करतात. हे प्लॅटफॉर्म विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन आणि प्रयोगाद्वारे कल्पनांचे व्यावहारिक समाधानांमध्ये रूपांतर करण्यास मदत करतात.“हे पाऊल राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या शैक्षणिक प्रवाहांमधील कठोर पृथक्करण दूर करण्यावर आणि बहु-अनुशासनात्मक समस्या-निवारण आणि कौशल्य-आधारित शिक्षणास प्रोत्साहित करण्यावर भर देणारे आहे. धोरण नवीनता तांत्रिक क्षेत्रांपुरते मर्यादित न ठेवता, मानवता, विज्ञान आणि व्यवसाय शाखांमध्ये अनुभवात्मक शिक्षण आणि नवकल्पना यांना प्रोत्साहन देते,” असे डेकर म्हणाले. प्रस्तावित मॉडेल अंतर्गत, विद्यार्थी समुदाय, स्थानिक प्रशासन आणि उद्योगांना भेडसावणाऱ्या वास्तविक समस्यांमधून व्युत्पन्न केलेल्या समस्या विधानांवर कार्य करतील. उदाहरणार्थ, मानसशास्त्र आणि समाजशास्त्राचे विद्यार्थी जागरूकता मॉडेल, वर्तणूक साधने किंवा डेटा विश्लेषणाद्वारे समर्थित डिजिटल कल्याण मोहिमेचा विकास करून शाळेतील मुलांमध्ये मोबाइल फोनच्या अत्यधिक वापरावर लक्ष ठेवण्यासाठी हस्तक्षेप तयार करू शकतात.“कॉमर्सचे विद्यार्थी छोट्या रस्त्यावरील विक्रेत्यांना साध्या आर्थिक साधनांचा वापर करून डिजिटल पेमेंट, बजेटिंग किंवा इन्व्हेंटरी ट्रॅकिंग व्यवस्थापित करण्यात मदत करण्यासाठी सिस्टम तयार करू शकतात. विज्ञानाचे विद्यार्थी कमी किमतीच्या पर्यावरणीय देखरेख सोल्यूशन्सवर लक्ष केंद्रित करू शकतात, जसे की गर्दीच्या शहरी भागात हवा-गुणवत्ता ट्रॅकिंग किंवा अर्ध-शहरी भागांसाठी पाणी-चाचणी किट,” देवळाणकर पुढे म्हणाले.फॅकल्टी मेंटर्स आणि इनोव्हेशन कौन्सिल विद्यार्थ्यांना आयडिया ओळखणे, संशोधन, प्रोटोटाइप डेव्हलपमेंट आणि चाचणी या टप्प्यांवर मार्गदर्शन करतील. उच्च शिक्षण संस्थांमधील तत्सम नवोन्मेष परिषदा आधीपासूनच परिसंस्था म्हणून कार्य करतात जे सर्जनशीलता, उद्योजकता आणि कल्पनाशक्ती आणि प्रारंभिक टप्प्यातील प्रकल्पांना समर्थन देऊन समस्यांचे निराकरण करतात.अशा प्रयोगशाळांचा विस्तार नॉन-इंजिनीअरिंग कॉलेजांपर्यंत केल्याने नवनिर्मितीच्या संधींचे लोकशाहीकरण होईल, असे शिक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे. कला आणि वाणिज्य शाखेचे विद्यार्थी, ज्यांचा उच्च शिक्षणाच्या नावनोंदणीत मोठा वाटा आहे, सार्वजनिक जीवनाशी निगडित सामाजिक, आर्थिक आणि वर्तणुकीशी संबंधित समस्यांशी निगडित असूनही संरचित संशोधन पायाभूत सुविधांमध्ये परंपरेने प्रवेशाचा अभाव आहे.उच्च शिक्षण विभाग अनुदानित महाविद्यालये आणि त्यानंतर विनाअनुदानित संस्थांसाठी समर्थन यंत्रणांपासून सुरुवात करून टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणीची योजना आखत आहे. विविध शैक्षणिक पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांना एकत्रितपणे सामाजिक आव्हानांना सामोरे जाण्यास सक्षम बनवून, आंतरविद्याशाखीय सहकार्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी या उपक्रमाची अपेक्षा आहे.इनोव्हेशन लॅब्सने मुख्य प्रवाहात अंडरग्रेजुएट शिक्षणात प्रवेश केल्यामुळे, महाविद्यालयांनी परीक्षा केंद्रांमधून समस्या सोडवणाऱ्या केंद्रांमध्ये विकसित होण्याची अपेक्षा केली जाते, जिथे विद्यार्थी केवळ वर्गातील सिद्धांतावर अवलंबून न राहता वास्तविक-जगातील आव्हानांमध्ये गुंतून शिकतात.