साखरेचे बाळ: बिबट्या वाळवंटात नव्हे तर ट्रॅक्टरमध्ये राहण्यासाठी तयार होतात

पुणे: वॉल्ट डिस्ने चित्रपटाची फक्त अशीच एक जागा आहे जिथे शिकारी शावकाला ‘शुगर’ म्हणणे हे ठिकाणाहून बाहेर पडणार नाही. पुन्हा विचार करा. महाराष्ट्रातील जुन्नरमध्ये, वन अधिकाऱ्यांनी प्रदेशातील उसाच्या शेतात वावरणाऱ्या बिबट्याला ‘शुगर बेबीज’ असे टोपणनाव दिले आहे. ते गोंडस आणि निरुपद्रवी आहेत म्हणून नाही.हे असे शिकारी आहेत जे जंगलात कधीच राहिले नाहीत. त्यांच्या माता त्यांना ट्रॅक्टर आणि सिंचन पंपांच्या लँडस्केपसाठी तयार करतात, त्यांच्या पूर्वजांनी ज्या वाळवंटात भरभराट केली होती त्या वाळवंटात नाही. याचा परिणाम म्हणजे बिबट्यांची एक पिढी आहे जी मानवी उपस्थितीला धोका नाही तर पार्श्वभूमी मानतात.

या रुपांतरामुळे वन्यजीव व्यवस्थापकांना मानव-प्राणी संघर्ष कमी करण्यासाठी प्लेबुक पुन्हा लिहिण्याचा त्रास झाला आहे. पारंपारिक रणनीती – पुनर्स्थापना, प्रतिबंध आणि बफर झोनची निर्मिती – असे गृहीत धरते की बिबट्या शेतजमिनी एक तात्पुरती अधिवास म्हणून पाहतात. पण हे प्राणी तसे करत नाहीत. ते शेतात जाणकार, मानव-सहिष्णु दिसतात आणि कृषी झोनमध्ये यशस्वीरित्या प्रजनन करत आहेत.“ऊस बिबट्या येथे राहण्यासाठी आहेत,” भारतीय वन्यजीव संस्थेच्या तज्ञाने सांगितले.त्यांना पुन्हा जंगलात कसे ढकलायचे हे आव्हान आता राहिलेले नाही. मानव त्यांच्या स्पॉटेड शिकारी शेजाऱ्यांच्या कायमस्वरूपी उपस्थितीशी जुळवून घेऊ शकतो की नाही. या बिबट्यांना सापळ्यात अडकवून त्यांना जंगलात सोडण्याचे प्रयत्न निष्फळ ठरले आहेत कारण ते अपरिहार्यपणे उसाच्या पट्ट्यात परत येत आहेत.“जुन्नरमधील सध्याची पिढी पूर्णपणे शेतात जन्मलेली आहे,” असे उप वनसंरक्षक प्रशांत खाडे म्हणाले. “त्यांच्या जगण्याची रणनीती या वातावरणाशी जुळते. त्यांना जंगलात सोडणे म्हणजे वेळ आणि संसाधनांचा अपव्यय आहे. त्यांचा मानसिक नकाशा, खाण्याच्या सवयी आणि प्रादेशिक समज हे उसाच्या शेतात फिरते, जंगलाभोवती नाही.”वनपालांना बिबट्याची घर करण्याची क्षमता आश्चर्यकारक वाटते. काही स्थलांतरित बिबट्या काही दिवसातच त्यांच्या मूळ प्रदेशात परतत असल्याचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.ग्रामस्थ पारंपारिकपणे बिबट्याला घाबरवण्यासाठी फटाके किंवा धातूच्या टिनचा वापर करतात. पण आता त्या पद्धतींचा प्रभाव कमी झाला आहे. हे बिबट्या सण आणि शेतीच्या कामात फटाके ऐकून मोठे झाले आहेत, असे अधिकाऱ्यांनी सांगितले.जेव्हा बिबट्या काढला जातो किंवा त्याचा मृत्यू होतो, तेव्हा शेजारच्या बांधवांना जागा रिकामी होते आणि ताबडतोब प्रदेशाचा विस्तार होतो, असे सहायक वनसंरक्षक स्मिता राजहंस यांनी सांगितले.पश्चिम महाराष्ट्रातील उसाच्या शेतात आता प्रदेशातील ७०% बिबट्यांचा आश्रय असल्याने, पुढील तीन ते चार महिन्यांत साखर-गळीत हंगामात मानवप्राणी संघर्ष वाढण्याची भीती अधिकाऱ्यांना वाटते.(कोल्हापुरातील राहुल गायकवाड यांच्या माहितीसह)